czwartek, 12 stycznia 2017

Prawdziwa edukacja

Wejście ze świata dydaktycznej teorii do świata codziennego funkcjonowania szkoły bywa niezwykle trudne. Padają mity i wyobrażenia. Z balona utopijnych wizji uchodzi powietrze. Czasem dostajemy mocne ciosy po głowie wypełnionej fantazjami z pism Rousseau czy sentencjami Korczaka.

Wielu idealistów doświadcza kryzysu, przeżywa załamanie. Niektórzy poddają się i wchodzą oportunistycznie w dominujący model. Inni próbują walczyć. To ciężki czas. Ale kiedy już się przezeń przejdzie - pojawia się ożywcza przestrzeń do działania nowego typu.

Zamiast mechanicznego wdrażania książkowych schematów - autentyczne reakcje, oparte na rozpoznaniu specyfiki danego środowiska. Zamiast kopiowania cudzych wskazówek - autorskie projekty, wychodzące ze zrozumienia potrzeb dzieci, tych konkretnych, tu i teraz. Zamiast tworzenia sztucznych modeli - spojrzenie na młodych jak na niepowtarzalne podmioty, z krwi i kości, ze swoimi słabościami, lękami, fobiami ale także z wieloma, często ukrytymi, talentami.

Dopiero wtedy zaczyna się prawdziwa edukacja.

Nowa szkoła

Nie chcę szkoły jako miniatury państwa autorytarnego, opartej na posłuchu i karności, działającej jak pas transmisyjny, służącej przekazywaniu gotowego zestawu wartości, informacji i umiejętności do głów uczniów. 

Ale nie chcę też szkoły stadniny, hodującej konie wyścigowe przeznaczone do osiągania dobrych wyników w rankingach. 

Nie chcę szkoły fabryki, wytwarzającej produkty edukacyjne według standardowych norm jakości, urabiającej wedle z góry założonej matrycy idealnego człowieka. 

Nie chcę szkoły więzienia - gdzie pod przymusem, wbrew ich woli, wsadza się ludzi po to, by ich zmieniać (naprawiać). 

Chcę szkoły - samouczącej się społeczności, przypominającej żywy, ewoluujący, samozarządzający się organizm.

Chcę szkoły - kooperatywy nauczycieli i uczniów, zawiązanej, by umożliwić swoim członkom pełniejszy rozwój, zrozumienie samych siebie i otaczającego świata oraz zaspokojenie wyższych potrzeb: przynależności, doskonalenia się, wyrażenia siebie, wniesienia czegoś sensownego w życie innych ludzi.

Chcę szkoły - pracowni, pomagającej młodym stać się twórcami własnej unikalnej podróży po świecie wiedzy i wartości. 

Chcę szkoły - miejsca spotkań, klastra, gdzie ludzie (w różnym wieku, z różnymi zasobami, pochodzący z różnych środowisk i kultur) stykają się ze sobą, by wzajemnie wspierać się w uczeniu, by razem zdobywać wiedzę, dyskutować, spierać się, wymieniać doświadczeniami, opiniami, wartościami, interpretacjami rzeczywistości. Gdzie uzyskują dzięki temu fundament pod samodzielne, twórcze działanie oraz budowanie przyjaznych relacji z innymi, opartych na zaufaniu, empatii, solidarności.  

Bliskie są mi słowa Piotra Laskowskiego ("Szkoła pięknych umysłów"): "Musimy pomyśleć szkołę-wspólnotę, autonomiczną społeczność, która beztrosko i bezinteresownie spotyka się, by czytać, myśleć, dociekać, jaki jest świat. Szkołę, w której każdy i każda jest u siebie i zyskuje moc, współdecydując o jej kształcie, nawiązując przyjacielskie relacje, doświadczając troski i życzliwości"

Myślę, że taka szkoła jest możliwa. Zapraszam do współpracy wszystkich, którzy też w nią wierzą :) 

Tomasz Tokarz

Szkoła realnej demokracji

Demokracja dzisiaj wygląda tak jak wygląda, bo edukacja do niej nie przygotowuje. W jaki sposób szkoła autorytarna, oparta na posłuszeństwie, sztywnej hierarchii, sprowadzająca się do wykonywania poleceń może wykształcić świadomych i aktywnych obywateli?

"Trudno zrozumieć, w jaki sposób ludzie, którzy wyrzekli się rządzenia samymi sobą, mogliby dokonać właściwego wyboru tych, którzy mają nimi rządzić. Trudno uwierzyć, by głosowanie zniewolonych ludzi mogło kiedykolwiek powołać rząd liberalny, silny i mądry". (Alexis de Tocqueville, 1835)

"Dorośli wprowadzili demokrację: zdemokratyzowali oni wprawdzie społeczeństwo dorosłych, ale zapomnieli zdemokratyzować społeczeństwo dziecięce! A jakżeż możemy chcieć ukształtować przymioty, które (…) są niezbędne dla zapanowania zdrowej demokracji, wychowując młode pokolenie w ramach poglądów czysto autorytatywnych? Nie możemy dokonać takiego cudu, żeby przygotować obywateli tak, by byli wolnymi obywatelami, posłusznymi nakazom wewnętrznym, ucząc ich w ciągu dwudziestu lat, by byli poddanymi, ulegającymi władzy zewnętrznej". (Edouard Claparède, 1911)

Potrzebujemy szkoły poszerzającej rzeczywiste sprawstwo uczniów. Traktującej młodego człowieka jako sternika własnego rozwoju, dającej mu przestrzeń do podejmowania samodzielnych i świadomych wyborów, dotyczących jego samego i wspólnoty, której jest częścią. Uczącej ponoszenia za nie odpowiedzialności.

Potrzebujemy szkoły, która sama w sobie stanowiłaby demokratyczną wspólnotę, opartą o zasady: wolnego wyboru (uczniowie samodzielnie, przy wsparciu kompetentnych dorosłych, zarządzają procesem uczenia się, wytyczają własne ścieżki kształcenia, dobierają formy edukacyjnej aktywności dostosowane do ich potrzeb i zainteresowań) oraz samorządności (ważne decyzje dotyczące całej wspólnoty szkolnej podejmowane są wspólnie - każdy z jej członków ma prawo zabierania głosu).

Dopiero taka szkoła ma szansę kształcić liderów, zdolnych do świadomego kierowania własnym życiem oraz inspirowania innych.

Tomasz Tokarz

poniedziałek, 9 stycznia 2017

Tęsknota za edukacyjnym autorytaryzmem

Sprzeciw wobec reformy edukacyjnej winien uwzględniać fakt, że wielu obywateli ją popiera. Wniosek ten snuję na podstawie licznych rozmów, jakie odbyłem w ostatnich tygodniach. Nie chodzi tu jedynie o sentyment do schematu szkoły 8+4 (do której uczęszczali orędownicy zmian). To tylko symbol. Kluczem jest przywiązanie do pewnej kultury edukacji: autorytarnej, dyrektywnej, opartej na hierarchii i "porządku" (czytaj: posłuszeństwie). Odnoszę wrażenie, że całkiem spora część rodziców i nauczycieli kieruje się następującymi przekonaniami: - człowiek jest z natury zły, a przynajmniej niedoskonały, słaby, ułomny - wymaga zatem urobienia za pomocą silnej ręki - człowiek może stać się lepszy, jeśli zostanie do tego przymuszony - świat jest okrutny - dziecko trzeba przygotować do takiego świata - nauka to przykry obowiązek, to proces pełen krwi, potu i łez - w szkole musi być ciężko, bo to wysiłek i cierpienie czynią człowieka szlachetnym ("nie ma lekko") - szkoła ma przede wszystkim nauczyć dziecko dyscypliny, która przyda mu się w dorosłym życiu ("szef będzie wymagał w pracy posłuchu") - sednem edukacji jest wykonywanie poleceń (nawet jeśli uczeń ich nie rozumie), to kształtuje karność, która przyda mu się w dorosłym życiu - zadania domowe są konieczne (nawet jeśli dziecko nie pojmuje ich sensu) - bo wyrabiają poczucie systematyczności, które przyda mu się w dorosłym życiu - nauczycielowi trzeba okazywać szacunek (czyli mieszankę strachu i uznania), to rozwija poczucie zależności, które przyda mu się w dorosłym życiu - szkoła w PRL była jaka była ale przynajmniej pokazywała uczniowi miejsce w szeregu, był "porządek" ("ja chodziłem/am do szkoły w PRL i jakoś wyrosłem/am na ludzi, a dzisiejsza młodzież to...") Dla osób w ten sposób postrzegających świat obecna reforma (i cały pakiet symboli i wartości z nią związanych) wydaje się rozwiązaniem słusznym, sensownym, odpowiadającym na ich oczekiwania. Jest w nich obecna tęsknota za modelem autorytarnym. Warto o niej pamiętać, by samemu nie ulec ograniczającemu przekonaniu, że społeczeństwo z niechęcią przyjmie nowe rozwiązania - tylko dlatego, że w nas budzą one opór (błąd projekcji) oraz podobny sprzeciw wywołują w środowisku, w jakim się obracamy (błąd ograniczonej reprezentacji). Tomasz Tokarz

Nieistotne dyskursy o edukacji

Od dziesięciu lat para idzie w gwizdek. Dyskurs edukacyjny opanowany został przez pierdoły. Najpierw rzesze debatowały czy w szkołach mają być mundurki czy nie. Potem, czy do szkół maja iść sześciolatki czy siedmiolatki. Teraz - czy lepszy jest model z gimnazjami czy bez gimnazjów. Jakież to ma znaczenie? Angażujemy się w żarliwe spory dotyczące trzeciorzędnych kwestii - z punktu widzenia dobra naszych dzieci.

Czy horyzonty rządzących nie wykraczają poza zagadnienia podziału kształcenia na odcinki czasowe? Czy istotnie chcą marnotrawić nasz czas rzucając nam tematy w stylu: przymus edukacyjny winien rozpoczynać się od ... roku życia? Czy popierające reformę masy wierzą, że wystarczy skasować gimnazja a polska oświata odpowie na współczesne wyzwania? Czy ich oponenci uważają, że wystarczy powstrzymać reformę, aby zbudować szkołę adekwatną do aktualnych potrzeb społecznych?

Mam wrażenie, że nieustannie krążymy wokół tych samych drobiazgów - nieistotnych wobec naprawdę ważnych pytań: jaka ma być rola szkoły u progu III tysiąclecia? Jakie ma być w niej miejsce ucznia i nauczyciela? Jak ma wyglądać proces uczenia, który służyłby harmonijnemu rozwojowi wszystkich członków szkolnej wspólnoty? Który zapewniłby możliwość rozwijania indywidualnego potencjału naszych dzieci a jednocześnie przygotował je do aktywnego działania w demokratycznym społeczeństwie?

Koncentrujemy się wciaż na starym, przebrzmiałym paradygmacie, opartym na modelu pruskiej edukacji podporządkowanej państwu. Co najwyżej zastanawiamy się jak rozluźnić krępujący gorset - zamiast jak go zlikwidować. Czas zbudować szkołę na nowo. Ale wcześniej trzeba to porządnie przedyskutować. Zacznijmy rozmowę na poważne tematy zamiast tracić czas i energię na tematy bez znaczenia.
Tomasz Tokarz

niedziela, 18 grudnia 2016

Demokracja nie polega na większości

Demokracja nie polega ani na zdominowaniu jednostek przez większość, ani na podporządkowaniu większości woli jednostki. Nie polega na na sztywnym trzymaniu się zasad (wbrew aktualnym potrzebom), ani też na ich odrzucaniu pod wpływem chwilowych impulsów i oczekiwań. Nie sprowadza się do procedur, ale też nie polega na ich omijaniu. To niekończący się proces wymiany, dyskusji, podważania i syntezowania. Proces poszukania rozwiązań, które pozwoliłyby na ochronę interesów wszystkich - bez ulegania iluzji o możliwości ich znalezienia. Ceną demokracji jest wieczne czuwanie.

Nazywanie demokracją modelu, w którym 100 przegłosowuje 99 i zmusza ich do wykonywania rzeczy, które uznają za słuszne jest absurdalne. Hasło "jest nas więcej, więc my decydujemy co macie robić" jest antydemokratyczne. Pisałem już wielokrotnie - istotą demokracji nie jest większościowość. Co więcej - większościowość pozbawiona oparcia w liberalnych prawach staje się zwykłym totalitaryzmem - bolszewizmem. 

Tomasz Tokarz

Polityka edukacyjna PiS

Najciekawsze jest to, że polityka edukacyjna PiSu jest mało ideowo konserwatywna. Etatyzm, zwiększanie kontroli państwa, wzmożenie regulacji centralnych, arbitralne decyzje w sprawie tego, jakie szkoły mogą istnieć a jakie nie, ograniczanie edukacji domowej, kontrola komitetów nad treściami przekazywanymi w szkole - wszystko to bardziej przypomina peerelowskie zarządzanie oświatą (mające wytworzyć nowego socjalistycznego człowieka) niż realizację zapisów konserwatywnych manifestów - które traktowały rodzinę i wspólnoty lokalne jako podstawowe podmioty edukacyjne a władzy przypisywały funkcję służebną (subsydiarną). Podobnie - odgórne sterowanie postawami patriotycznymi w celu pozyskania mas dla polityki rządu bliższe jest jakiemuś jakobinizmowi czy gomułkowszczyźnie niż wizjom Edmunda Burke'a.

Tomasz Tokarz