środa, 18 listopada 2015

Wrażliwość i siła





W potocznym wyobrażeniu siła niejednokrotnie przeciwstawiana jest wrażliwości. Tymczasem nie są to wartości antagonistyczne. Przeciwnie wzajemnie się uzupełniają. Są kompatybilne.

Siła to przede wszystkim odporność, wytrzymałość, waleczność. Człowiek silny radzi sobie z przeciwnościami losu. Podnosi się po porażkach. Niepowodzenia moblilizują go do dalszych działań. Potrafi czerpać energię z każdego doświadczenia. Jest autonomiczny. Nie musi uwieszać się na innych. Jest "panem swego losu, kapitanem duszy swojej" (Henley).

Wrażliwość to zdolność mocnego odczuwania, pełniejszego przeżywania, głębszego widzenia. Człowiek wrażliwy silnej odbiera świat, jest bardziej otwarty na doznania, więcej wynosi z doświadczeń, które są jego udziałem. Umie dostrzec to co niedostrzegalne, poczuć to, co nieodczuwalne, dotknąć tego, co nieosiągalne dla innych. 

Jednak wrażliwość pozbawiona siły prowadzi do miałkości, chwiejności, niestabilności. Staje się podatna na lęki i fobie. Wiedzie do słabości, uzależnień, bierności. Nie pozwala twardo stąpać po ziemi. Czyni podatnym na zniewalający ból i cierpienie. Wiąże się z sentymentalizmem, pustym marzycielstwem, działaniem w świecie wyobrażonym. Może zatruwać melancholią. 

Z kolei siła bez wrażliwości jest mocą cyborga, pozbawionego zdolności odczuwania. Jest brutalna i niszcząca. Zimna i pusta. Pozbawia kontaktu z czymś nieodgadnionym, nieuchwytnym, wykraczającym poza sferę materialną.  W efekcie jest jałowa. 

Dopiero ich połączenie daje pełnię. Gdyby nie siła człowiek mógłby nie udźwignąć daru wrażliwości. Gdyby nie wrażliwość mógłby nie poradzić sobie z siłą. Warto umieć czerpać siłę z wrażliwości i budować wrażliwość na fundamencie siły. 

Tomasz Tokarz

niedziela, 15 listopada 2015

Subiektywne interpretacje świata



Idąc przez życie obserwujemy i analizujemy to, co nam się przydarza. Przetwarzamy fakty i zdarzenia. Interpretujemy na różne sposoby. Przypisujemy rozmaite znaczenia. Staramy się nadać im sens. Uwielbiamy "rozumieć" zachowania swoje i innych. Mamy tendencję do racjonalizacji świata.

Rzeczywistość nie ma jednak struktury narracyjnej. Jest amorficzna. Stanowi strumień chaotycznych, pozbawionych sensu zdarzeń. Aby nadać im znaczenie musimy zatem uporządkować dane, nadać im określoną strukturę, przekształcić w spójne całości. W tym celu tworzymy opowieść. Narrację. Historię naszego życia. 

W gruncie rzeczy narracja jest tylko sztuczną formą, jaką narzucamy na rzeczywistość, by ułatwić sobie funkcjonowanie w niej. Jest narzędziem, za pomocą którego dokonujemy subiektywnej interpretacji świata. Tłumaczymy go sobie, czynimy bardziej zrozumiałym, bardziej oswojonym. Daje nam to poczucie bezpieczeństwa. Złudzenie porządku. 

Żaden zespół wydarzeń nie może sam z siebie ułożyć się w opowieść. Na podstawie tego samego zbioru faktów można zbudować różne narracje. Ich kształt zależy od nas. Jest pochodną szeregu czynników składających się na nasze ja. Nakładamy na świat własne siatki. Rzeczywistość jest przecież wielopłaszczyznowa, wielowątkowa, o wiele bardziej złożona niż obraz jaki sobie o niej wytwarzamy. Taki czy inny sposób strukturalizacji jest pochodną partykularnego punktu widzenia. Stanowi wynik określonej potrzeby. 

Zasadniczym etapem budowania narracji jest selekcja. Każdy fragment przeszłości składa się z niezliczonej sumy faktów, o których możemy (przynajmniej teoretycznie) zdobyć nieskończoną liczbę danych. Dysponujemy tylko ich niewielką częścią. Małym zbiorem rzeczy, które nasz mózg uznał za ważne. 

Nie wszystkie decydujemy się umieścić w naszej opowieści. Z sobie tylko znanych powodów wybieramy jedne i pomijamy inne. Następnie prezentujemy je w określonych kontekstach. Budujemy między nimi relacje (np. przyczynowo-skutkowe), konstruujemy sieci wzajemnych zależności. Podejmujemy próbę wyjaśnienia. To oczywiście ma także charakter subiektywny. Każdemu faktowi możemy przypisać dowolną liczbę potencjalnych przyczyn (hipotez przyczynowych). W istocie dokonujemy swoistego aktu wiary co do istnienia lub nie powiązań między nimi. 

Istnieje wiele poprawnych (adekwatnych) sposobów narratywizacji rzeczywistości. Jest tyle opowieści, ilu opowiadających (a także ilu słuchających). Żadna nie jest prawdziwsza od innych. Jednak niektóre z nich mogą bardziej przydatne. 

To od nas zależy jaką opowieść będziemy snuć. Jaką interpretację wybierzemy: taką, która będzie dla nas źródłem cierpienia, czy taką, która nas od niego wyzwoli. Która nas uskrzydli lub zdołuje. Potrzebujemy takiej narracji, która pozwoli nam żyć. Która odpowie na nasze potrzeby - da nam siłę, radość, akceptację siebie, poczucie spełnienia. 

Czasem sami nie umiemy tego uczynić. Poranieni, skrzywdzeni, zmęczeni życiem oplatamy się opowieściami, które nas niszczą, dołują pozbawiają energii, które są źródłem frustracji i lęku. Nie potrafimy się od nich wyzwolić. Pomóc może nam wówczas dialog z drugim człowiekiem (coachem, terapeutą, facylitatorem). 

Celem pracy nad sobą, w takim ujęciu, nie jest odkrycie obiektywnej prawdy o nas i rzeczywistości, w której funkcjonujemy. Celem jest znalezienie takiej interpretacji nas samych, z którą da się żyć, która uśmierzy nasz ból, przyniesie nam ukojenie, pozwoli pogodzić się ze światem. Profesjonalne wsparcie, w skrócie, to proces towarzyszenia drugiej osobie w procesie konstruowania przez nią tego rodzaju opowieści.

Tomasz Tokarz

piątek, 13 listopada 2015

Turkusowe szkoły



Poszukując alternatyw dla dominującej obecnie kultury szkoły (archaicznej, niedostosowanej do aktualnych wyzwań) warto sięgnąć do książki Frederica Laloux "Pracować inaczej". Wprowadza on bardzo interesujące rozróżnienie kultur organizacyjnych. Wyróżnia pięć modeli: 

- organizacje czerwone, oparte na silnej władzy i strachu (wzór: gang)
- organizacje bursztynowe, oparte na wyraźnych formalnych rolach i odgórnych dyrektywach (wzór: wojsko)
- organizacje pomarańczowe, oparte na rywalizacji i innowacjach, podporządkowane idei zysku (wzór: maszyna)
- organizacje zielone, oparte na idei wzmacniania i dobrych relacjach (wzór: rodzina)
- organizacje turkusowe, oparte na samozarządzaniu i samorealizacji. Nie ma tu hierarchii ani wyraźnie określonej centrali zarządzającej (wzór: żywy organizm).

Temu ostatniemu modelowi poświęca Laloux szczególną uwagę. Kluczowymi dla niego wartościami są:
- zaufanie we własne siły (odrzucenie lęków ego)
- poleganie na wewnętrznym poczuciu słuszności 
- orientacja na jasny, szlachetny cel
- postrzeganie życia jako podróży ku naszej prawdziwej naturze, ku odkrywaniu siebie
- budowanie na mocnych stronach (zamiast na słabościach)
- czerpanie wiedzy z wszelkich doznawanych doświadczeń (także z trudności i napotykanych przeszkód)
- poszukiwanie mądrości poza racjonalnością 
- dążenie do pełni w relacjach z innymi ludźmi (zerwanie z postawą osądzania)
- dążenie do pełni z naturą

Jak do takich modeli przypisać szkoły? Szkoły publiczne (w większości) mieszczą w się w paradygmacie bursztynowym. Oparte są na schemacie transmisyjnym i hierarchicznym. Role są wyraźnie wyznaczone, polecenia płyną z góry.

Szkoły niepubliczne (a przynajmniej część z nich) przypominają organizacje pomarańczowe. Liczy się w nich efekt, zysk. Uczniowie stymulowani są do osiągania do lepszych rezultatów. Sukces edukacyjny mierzony jest pozycją w rankingu oraz zasobnością portfela absolwentów. 

Część niepublicznych szkół bliska są modelowi zielonemu. Kluczem jest wspieranie i wzmacnianie ucznia. Ważne są relacje, kontakt. Jednak kultura takiej placówki wciąż tworzona jest odgórnie. Uczniowie mają ograniczone możliwości wpływania na jej funkcjonowanie. 

W jakim kierunku zatem powinniśmy dążyć? Nie potrzebujemy dzisiaj szkoły hierarchicznej i podawczej, obrabiającej uczniów według jednego standardu. Nie potrzebujemy także szkoły-maszyny, sfokusowanej na osiągnięcia, wyniki, stymulującej karami i nagrodami. Ciekawą propozycją są szkoły zielone, stawiające na relacje. Brakuje w nich jednak często przestrzeni do realnego decydowania przez uczniów o sobie i całej wspólnocie. 

Szkoła przyszłości będzie, w moim przekonaniu, ewoluować w stronę placówki opartej na paradygmacie turkusowym. Szkoła taka przypominałaby organizm: żywy, ewoluujący, samozarzadzający się, zorientowany na realizacje potencjału młodych ludzi, pozwalający im stać się współtwórcami własnej unikalnej podróży po świecie wiedzy i wartości. Opierałaby się na małych autonomicznych zespołach uczniów, współpracujących ze sobą i wymieniających się doświadczeniami. Dzisiaj zalążkiem takich placówek są tzw. wolne szkoły. Ich szybki rozwój pokazuje, że istnieje zapotrzebowanie na tego rodzaju rozwiązania. 

Tomasz Tokarz


środa, 11 listopada 2015

O roli nauczyciela


Co jest kluczowym elementem szkoły? Co decyduje o jej kulturze? Co tworzy klimat sprzyjający dobrej edukacji, służącej rzeczywistemu rozwojowi młodego człowieka? Odpowiedź jest prosta. Jak mawiał pewien rosyjski działacz polityczny: to kadry decydują o wszystkim.

Można powyrzucać ze szkoły ławki, meble, tablice, podręczniki, pomoce naukowe, narzędzia multimedialne... Wciąż będzie to świetne miejsce do uczenia się pod warunkiem, że funkcjonują w nim dobrzy nauczyciele.

Człowiek uczy się głównie przez kontakt z innymi. Podąża za tymi, którzy budzą zaufanie, szacunek i sympatię, którzy inspirują go do działania, którzy swoją postawą pobudzają do poszerzania posiadanych zasobów. Aby stworzyć odpowiedni klimat do uczenia się, powinniśmy przede wszystkim postawić na nauczycieli – kompetentnych i przyjaźnie nastawionych do uczniów.

Obecność takich osób buduje w dziecku poczucie bezpieczeństwa, odczucie bycia rozumianym i akceptowanym. Dzięki temu uzyskuje przestrzeń do eksperymentowania, eksplorowania, popełniania błędów i uczenia się na nich. Przestrzeń do bycia sobą. Z drugiej strony – ktoś, kto posiada adekwatną wiedzę i ma wspierające podejście do ucznia jest naturalnym autorytetem i nie musi w swojej pracy uciekać się do przemocy.

Kluczowa roli nauczyciela w procesie edukacji nie jest równoznaczna z jego dominacją. Zbyt mocno jesteśmy przyzwyczajeni do tradycyjnego, transmisyjnego typu szkoły. Opartej na przekonaniu, że istnieje zbiór sprawdzonych informacji i wartości, które trzeba „przetransportować” do umysłów uczniów. Postrzegamy nauczyciela jako osobę, która ma ze swej pełnej głowy przelać treści do pustych głów podopiecznych. Lekceważymy fakt, że dzieci także mają swoje doświadczenia, mają potrzeby, pasje, zainteresowania. Ich mózgi nie są puste.

Dzieci najchętniej uczą się w środowisku pozwalającym na swobodne, autorskie, twórcze działania. Zadaniem nauczyciela powinno być przede wszystkim stworzenie uczniom inspirującej przestrzeni do rozwoju. Bycie z nimi, gdy tego potrzebują, kiedy pojawia się potrzeba rozwiązania konfliktu, poradzenia sobie z trudnościami. Jego rolą jest czuwanie nad procesem uczenia się. Obserwowanie i inspirowanie rozwoju dzieci, proponowanie uaktywniających zadań, udzielenie wskazówek, zarysowanie celu, do którego warto zmierzać.

W nauczycielach (szczególnie tych, którzy przywykli do roli nakazowo-rozdzielczej) może pojawić się obawa, że skoro dzieci uczą się najefektywniej poprzez swobodne działania, to oni sami są niepotrzebni, że ich obecność nic nie znaczy – „po co ja tu właściwie jestem, skoro uczniowie radzą sobie beze mnie”. Ale to właśnie jest miarą powodzenia jego aktywności. „Największą oznaką sukcesu dla nauczyciela – pisała Maria Montessori - jest bycie zdolnym, by powiedzieć: Te dzieci pracują, jak gdybym nie istniała”.

Najważniejszym walorem nauczyciela jest otwartość na ucznia i jego potrzeby, chęć zrozumienia go, gotowość do rozmowy. Młody człowiek winien widzieć w nauczycielu osobę, której zadaniem nie jest przekazywanie i egzekwowanie wiedzy, wtłaczanie do głowy zestawów gotowych odpowiedzi na pytania, których nigdy nie zadał. Winien dostrzec w nim partnera, z którym można po prostu pogadać, przy którym można się otworzyć, który wysłucha i spróbuje zrozumieć.

Tomasz Tokarz

Ku dojrzałości...



Próby wprowadzania porządku, ładu, dyscypliny za pomocą różnego rodzaju kar są przeciwskuteczne. Prowadzą do buntu lub konformizmu, do kontestacji lub do biernej adaptacji. Mogą spowodować jedynie chwilową modyfikację zachowań - na zasadzie dostosowania się do wymogów w obawie przed represjami. Ale kiedy nadzorca (rodzic, nauczyciel) znika z pola widzenia, karany powraca do poprzednich działań. Podobnie zresztą działają nagrody (jeśli traktowane są jako narzędzie urabiania).

Dopóki będziemy sterować działaniami naszych dzieci za pomocą kar i nagród, dopóki będziemy je stymulować groźbami i obietnicami, dopóki będziemy skrupulatnie kontrolować każdy ich przejaw aktywności, dopóty będą uwięzione w stanie niedojrzałości, pozbawione możliwości nauczenia się podejmowania decyzji, dokonywania wyborów, stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własne życie. Dopóty nie będą się w pełni rozwijać.

Tomasz Tokarz

wtorek, 10 listopada 2015

Co zmieniać...




Analizując deklaracje polityków, składane przez nich obietnice reform, prezentowane wizje naprawy systemu oświaty można dojść do wniosku, że głównym problemem polskiej edukacji są: 1) gimnazja; 2) zbyt wczesna inicjacja szkolna. Słuchając wypowiedzi decydentów można odnieść wrażenie, że kiedy zlikwidujemy te pierwsze oraz podniesiemy wiek obowiązku szkolnego do 7 lat trudności znikną. Polska szkoła automatycznie zostanie wyleczona. To dość dziwny sposób myślenia. Szkoła peerelowska oparta na schemacie 8+4(5) wcale nie była lepszą szkołą. proponowane rozwiązania odciągają uwagę od zasadniczych spraw. Trudno je traktować inaczej niż zasłonę dymną. 

Dyskutujemy o rzeczach drugorzędnych. Po pierwsze, wyzwaniem nie jest istnienie gimnazjów tylko to, co się w nich dzieje. Dobrze pomyślane i zorganizowane gimnazjum, odpowiadające na realne potrzeby uczniów, może być fantastycznym miejscem do rozwoju. To, co dzisiaj wydaje się ich największym obciążeniem (skupienie młodych w tzw. trudnym wieku) może stać się wielką szansą (gdyby program gimnazjum koncentrował się na autentycznym wspomaganiu nastolatków w rozumieniu siebie i usprawnianiu ich kompetencji komunikacyjnych).

Po drugie, niewiele zmieni podniesienie wieku szkolnego. Polskie szkoły w większości nie są gotowe na sześciolatki. Zgoda. Ale tak samo nie są gotowe na siedmiolatki, dziesięciolatki czy czternastolatki. Po prostu niesione przez szkołę treści, sposoby ich podawania, relacje tam panujące są w dużym stopniu nieadekwatne do potrzeb uczniów. Nie wydają się także zbieżne z interesem społecznym.

Problemem jest treść nie forma. Klimat szkoły a nie jej podział strukturalny. Skupiamy się na ustawianiu i przekładaniu klocków zamiast na pytaniu: po co właściwie to robimy.

Tomasz Tomasz

niedziela, 8 listopada 2015

Autentyczność w szkole


Uczniowie nie potrzebują nauczycieli-cyborgów, perfekcyjnych i nieomylnych, trzymających się kurczowo sztywnej, narzuconej im roli (profesjonalisty). Potrzebują kontaktu z żywymi, autentycznymi ludźmi, będącymi sobą i pokazującymi siebie. Z ludźmi przeżywającymi emocje, zmagającymi się z trudnościami, potrafiącymi przyznać się do pomyłki. Potrzebują niedoskonałych dorosłych, ukazujących im - własną postawą - jak rozumieć i zaakceptować siebie.

Dzieciom potrzebni są dorośli, wskazywała Rebeca Wild (założycielka jednej z wolnych szkół), którzy nie obawiają się ryzyka popełniania błędów na własny rachunek i uczenia się na tych błędach; a więc bycia ludzkimi w taki sposób jak dzieci, które w trakcie takiego właśnie procesu dojrzewają. 

Dzięki temu relacje między nauczycielami a uczniami mogą stać się bardziej szczere i zażyłe. Nic w większym stopniu nie sprzyja procesowi ich (wzajemnego) rozwoju.

Jeśli nauczyciele i uczniowie mają do siebie wzajemnie zaufanie, jeśli obdarzają się szacunkiem, jeśli udało im się zbudować dobre relacje, wtedy nie muszą wypracowywać skomplikowanych strategii obronnych, chować się za fortyfikacjami, zamykać w pancerzach.

Uczniowie nie muszą uciekać się do kłamstwa i oszustwa. Nie muszą szukać narzędzi umożliwiających przetrwanie we wrogim środowisku, opracowywać metod radzenia sobie ze strachem i zmęczeniem. Nie muszą kombinować, jak uniknąć zadania, z którym sobie nie radzą lub które powoduje znużenie.

Z drugiej strony nauczyciel nie musi stroić się w szaty despoty, zakładać maskę złego gliniarza, wkładać munduru strażnika więziennego. Nie musi ukrywać się za katedrą i wymierzać zza niej ciosy.

Obie strony mogą być sobą. Dopiero wówczas pojawia się przestrzeń do efektywnej i wartościowej pracy.


Tomasz Tokarz