środa, 11 listopada 2015

O roli nauczyciela


Co jest kluczowym elementem szkoły? Co decyduje o jej kulturze? Co tworzy klimat sprzyjający dobrej edukacji, służącej rzeczywistemu rozwojowi młodego człowieka? Odpowiedź jest prosta. Jak mawiał pewien rosyjski działacz polityczny: to kadry decydują o wszystkim.

Można powyrzucać ze szkoły ławki, meble, tablice, podręczniki, pomoce naukowe, narzędzia multimedialne... Wciąż będzie to świetne miejsce do uczenia się pod warunkiem, że funkcjonują w nim dobrzy nauczyciele.

Człowiek uczy się głównie przez kontakt z innymi. Podąża za tymi, którzy budzą zaufanie, szacunek i sympatię, którzy inspirują go do działania, którzy swoją postawą pobudzają do poszerzania posiadanych zasobów. Aby stworzyć odpowiedni klimat do uczenia się, powinniśmy przede wszystkim postawić na nauczycieli – kompetentnych i przyjaźnie nastawionych do uczniów.

Obecność takich osób buduje w dziecku poczucie bezpieczeństwa, odczucie bycia rozumianym i akceptowanym. Dzięki temu uzyskuje przestrzeń do eksperymentowania, eksplorowania, popełniania błędów i uczenia się na nich. Przestrzeń do bycia sobą. Z drugiej strony – ktoś, kto posiada adekwatną wiedzę i ma wspierające podejście do ucznia jest naturalnym autorytetem i nie musi w swojej pracy uciekać się do przemocy.

Kluczowa roli nauczyciela w procesie edukacji nie jest równoznaczna z jego dominacją. Zbyt mocno jesteśmy przyzwyczajeni do tradycyjnego, transmisyjnego typu szkoły. Opartej na przekonaniu, że istnieje zbiór sprawdzonych informacji i wartości, które trzeba „przetransportować” do umysłów uczniów. Postrzegamy nauczyciela jako osobę, która ma ze swej pełnej głowy przelać treści do pustych głów podopiecznych. Lekceważymy fakt, że dzieci także mają swoje doświadczenia, mają potrzeby, pasje, zainteresowania. Ich mózgi nie są puste.

Dzieci najchętniej uczą się w środowisku pozwalającym na swobodne, autorskie, twórcze działania. Zadaniem nauczyciela powinno być przede wszystkim stworzenie uczniom inspirującej przestrzeni do rozwoju. Bycie z nimi, gdy tego potrzebują, kiedy pojawia się potrzeba rozwiązania konfliktu, poradzenia sobie z trudnościami. Jego rolą jest czuwanie nad procesem uczenia się. Obserwowanie i inspirowanie rozwoju dzieci, proponowanie uaktywniających zadań, udzielenie wskazówek, zarysowanie celu, do którego warto zmierzać.

W nauczycielach (szczególnie tych, którzy przywykli do roli nakazowo-rozdzielczej) może pojawić się obawa, że skoro dzieci uczą się najefektywniej poprzez swobodne działania, to oni sami są niepotrzebni, że ich obecność nic nie znaczy – „po co ja tu właściwie jestem, skoro uczniowie radzą sobie beze mnie”. Ale to właśnie jest miarą powodzenia jego aktywności. „Największą oznaką sukcesu dla nauczyciela – pisała Maria Montessori - jest bycie zdolnym, by powiedzieć: Te dzieci pracują, jak gdybym nie istniała”.

Najważniejszym walorem nauczyciela jest otwartość na ucznia i jego potrzeby, chęć zrozumienia go, gotowość do rozmowy. Młody człowiek winien widzieć w nauczycielu osobę, której zadaniem nie jest przekazywanie i egzekwowanie wiedzy, wtłaczanie do głowy zestawów gotowych odpowiedzi na pytania, których nigdy nie zadał. Winien dostrzec w nim partnera, z którym można po prostu pogadać, przy którym można się otworzyć, który wysłucha i spróbuje zrozumieć.

Tomasz Tokarz

Ku dojrzałości...



Próby wprowadzania porządku, ładu, dyscypliny za pomocą różnego rodzaju kar są przeciwskuteczne. Prowadzą do buntu lub konformizmu, do kontestacji lub do biernej adaptacji. Mogą spowodować jedynie chwilową modyfikację zachowań - na zasadzie dostosowania się do wymogów w obawie przed represjami. Ale kiedy nadzorca (rodzic, nauczyciel) znika z pola widzenia, karany powraca do poprzednich działań. Podobnie zresztą działają nagrody (jeśli traktowane są jako narzędzie urabiania).

Dopóki będziemy sterować działaniami naszych dzieci za pomocą kar i nagród, dopóki będziemy je stymulować groźbami i obietnicami, dopóki będziemy skrupulatnie kontrolować każdy ich przejaw aktywności, dopóty będą uwięzione w stanie niedojrzałości, pozbawione możliwości nauczenia się podejmowania decyzji, dokonywania wyborów, stopniowego przejmowania odpowiedzialności za własne życie. Dopóty nie będą się w pełni rozwijać.

Tomasz Tokarz

wtorek, 10 listopada 2015

Co zmieniać...




Analizując deklaracje polityków, składane przez nich obietnice reform, prezentowane wizje naprawy systemu oświaty można dojść do wniosku, że głównym problemem polskiej edukacji są: 1) gimnazja; 2) zbyt wczesna inicjacja szkolna. Słuchając wypowiedzi decydentów można odnieść wrażenie, że kiedy zlikwidujemy te pierwsze oraz podniesiemy wiek obowiązku szkolnego do 7 lat trudności znikną. Polska szkoła automatycznie zostanie wyleczona. To dość dziwny sposób myślenia. Szkoła peerelowska oparta na schemacie 8+4(5) wcale nie była lepszą szkołą. proponowane rozwiązania odciągają uwagę od zasadniczych spraw. Trudno je traktować inaczej niż zasłonę dymną. 

Dyskutujemy o rzeczach drugorzędnych. Po pierwsze, wyzwaniem nie jest istnienie gimnazjów tylko to, co się w nich dzieje. Dobrze pomyślane i zorganizowane gimnazjum, odpowiadające na realne potrzeby uczniów, może być fantastycznym miejscem do rozwoju. To, co dzisiaj wydaje się ich największym obciążeniem (skupienie młodych w tzw. trudnym wieku) może stać się wielką szansą (gdyby program gimnazjum koncentrował się na autentycznym wspomaganiu nastolatków w rozumieniu siebie i usprawnianiu ich kompetencji komunikacyjnych).

Po drugie, niewiele zmieni podniesienie wieku szkolnego. Polskie szkoły w większości nie są gotowe na sześciolatki. Zgoda. Ale tak samo nie są gotowe na siedmiolatki, dziesięciolatki czy czternastolatki. Po prostu niesione przez szkołę treści, sposoby ich podawania, relacje tam panujące są w dużym stopniu nieadekwatne do potrzeb uczniów. Nie wydają się także zbieżne z interesem społecznym.

Problemem jest treść nie forma. Klimat szkoły a nie jej podział strukturalny. Skupiamy się na ustawianiu i przekładaniu klocków zamiast na pytaniu: po co właściwie to robimy.

Tomasz Tomasz

niedziela, 8 listopada 2015

Autentyczność w szkole


Uczniowie nie potrzebują nauczycieli-cyborgów, perfekcyjnych i nieomylnych, trzymających się kurczowo sztywnej, narzuconej im roli (profesjonalisty). Potrzebują kontaktu z żywymi, autentycznymi ludźmi, będącymi sobą i pokazującymi siebie. Z ludźmi przeżywającymi emocje, zmagającymi się z trudnościami, potrafiącymi przyznać się do pomyłki. Potrzebują niedoskonałych dorosłych, ukazujących im - własną postawą - jak rozumieć i zaakceptować siebie.

Dzieciom potrzebni są dorośli, wskazywała Rebeca Wild (założycielka jednej z wolnych szkół), którzy nie obawiają się ryzyka popełniania błędów na własny rachunek i uczenia się na tych błędach; a więc bycia ludzkimi w taki sposób jak dzieci, które w trakcie takiego właśnie procesu dojrzewają. 

Dzięki temu relacje między nauczycielami a uczniami mogą stać się bardziej szczere i zażyłe. Nic w większym stopniu nie sprzyja procesowi ich (wzajemnego) rozwoju.

Jeśli nauczyciele i uczniowie mają do siebie wzajemnie zaufanie, jeśli obdarzają się szacunkiem, jeśli udało im się zbudować dobre relacje, wtedy nie muszą wypracowywać skomplikowanych strategii obronnych, chować się za fortyfikacjami, zamykać w pancerzach.

Uczniowie nie muszą uciekać się do kłamstwa i oszustwa. Nie muszą szukać narzędzi umożliwiających przetrwanie we wrogim środowisku, opracowywać metod radzenia sobie ze strachem i zmęczeniem. Nie muszą kombinować, jak uniknąć zadania, z którym sobie nie radzą lub które powoduje znużenie.

Z drugiej strony nauczyciel nie musi stroić się w szaty despoty, zakładać maskę złego gliniarza, wkładać munduru strażnika więziennego. Nie musi ukrywać się za katedrą i wymierzać zza niej ciosy.

Obie strony mogą być sobą. Dopiero wówczas pojawia się przestrzeń do efektywnej i wartościowej pracy.


Tomasz Tokarz

poniedziałek, 2 listopada 2015

Relacje w szkole


Często rozmawiam ze studentami o ich doświadczeniach edukacyjnych. Chętnie dzielą i wymieniają się wspomnieniami, postrzeżeniami, refleksjami, opiniami, interpretacjami.

Niezwykle ciekawe są te opowieści o ścieżkach, jakie przemierzali, o sukcesach i niepowodzeniach, o zmaganiach ze sobą i nie zawsze przyjazną rzeczywistością szkolną, o reakcjach obronnych i strategiach przetrwania w systemie, do którego zostali wrzuceni bez ich woli, o próbach zachowania siebie w przestrzeni podporządkowanej dogmatowi uniformizacji.

Z tych historii wyłaniają się różne obrazy. Jednym z najbardziej widocznych jest wizerunek szkoły jako miejsca zimnego i obcego, opartego na wyraźnym dystansie między nauczycielami i uczniami. Nie zawsze jest to wyrażane wprost, niejednokrotnie wyłania się aluzyjnie (czasem brakuje odpowiedniego języka do wyartykułowania tych obserwacji), ale z opowieści przebija się rozczarowanie brakiem zrozumienia i akceptacji, zniechęcenie zamknięciem nauczycieli na różnorodność, na niepowtarzalność każdego ucznia. „Po prostu chciałam, by mnie wysłuchał”.

Nauczyciele postrzegani są przez uczniów jak urzędnicy skupieni na swoich obszarach kompetencyjnych (przedmiotach), patrzący na młodych jak na kubły do zapełnienia informacjami.

Uczniom bardzo brakuje autentycznego kontaktu z nauczycielem. Nie chodzi o nadmierne spoufalanie się, o quasi-kumpelstwo. Chodzi o poczucie bycia traktowanym jak człowiek, który ma swoje słabości, lęki i obawy. Chodzi o odczucie szczerego zainteresowania nauczyciela tym, co siedzi w głowie i sercu ucznia. O przekonanie, że naprawdę zależy mu na dobru podopiecznych bardziej niż na przeszczepianiu wiedzy. 

Młodzi tęsknią za zwykłymi/niezwykłymi rozmowami, w których obie strony pokazałyby kawałek siebie. Potrzebują wsparcia na drodze do dojrzałości, pełnej niepewności, obaw i nieuchronnych zagubień. Podstawą dobrej edukacji jest przecież kontakt z drugim człowiekiem, autentyczne zetknięcie się z nim, spotkanie dające możliwość porozmawiania, odkrycia go, poznania jego świata.

Najistotniejszą cechą nauczyciela wydaje się po prostu otwartość na uczniów, szczere zaciekawienie nimi, umiejętność słuchania i usłyszenia ich historii. Powinien mieć także w sobie gotowość uczenia się od nich i wzbogacania przez interakcje, w jakie z nimi wchodzi. To buduje zaufanie, inspiruje, daje impuls do działania.

Jeśli nauczyciel i uczniowie lubią i szanują się wzajemnie, są zainteresowani sobą, edukacja będzie przebiegać sprawnie, stanie się źródłem radości i spełnienia, fundamentem rzeczywistego rozwoju, lepszego rozumienia siebie i świata.

Dydaktyka jest niezwykle ważna. Warto wzbogacać młodych sensowną wiedzą, otwierać ich głowy na przekazy kulturowe, wprowadzać do świata słów i liczb. 

Jednak najważniejszym darem, jakim możemy dać uczniom jest autentyczna sympatia i szacunek. Poczucie, że jesteśmy z nimi. Po ich stronie. Podstawą sensownej pracy nauczycielskiej jest udzielenie młodym ludziom wsparcia w procesie rozwoju osobowego, budowania poczucia własnej wartości, kształtowania szacunku do siebie i innych.  

Szkoła nie powinna być utożsamiana z pasem transmisyjnym, przenoszącym zasoby z punktu A (głowy nauczyciela) do punktu B (zeszytu ucznia) lecz z przestrzenią dialogu, dyskusji, wspólnego poszukiwania rozwiązań, dwustronnego oddziaływania. To miejsce wymiany przeżyć, informacji, opinii, refleksji, interpretacji. Szkoła powinna być czymś więcej niż (mniej lub bardziej efektywną) fabryką absolwentów.

Oczywiście w tym procesie wymiany nauczyciel ma większą wiedzę i doświadczenie, ale posiadanie takiej przewagi nie czyni go nieomylnym autorytetem, dominatorem procesu uczenia się. Jest tylko (lub aż) współtwórcą przestrzeni sprzyjającej rozwojowi. Uczniów i jego samego.

Tomasz Tokarz

niedziela, 1 listopada 2015

O nagrodach




W poprzednim artykule wskazałem na zagrożenia, jakie wiążą się ze stosowaniem kar. Ich destrukcyjne skutki łatwiej nam zrozumieć. Trudniej dostrzec negatywne konsekwencje używania nagród. Tymczasem należą one do tej samej grupy zewnętrznych motywatorów, służących do odgórnego sterowania naszymi zachowaniami. Podobnie jak kary pozbawiają nas poczucia sprawstwa. Służą wymuszaniu określonych zachowań. Kary wymierzane są za brak posłuszeństwa – nagrody przydzielane są za jego obecność.

W tym tekście nie będę jednak wchodzić w aspekty etyczne stosowania nagród. To temat na osobny artykuł. W tym miejscu chcę przede wszystkim zwrócić uwagę na nieefektywność nagród. Postaram się to ukazać na przykładzie szkoły. Oczywiście podobne mechanizmy zachodzą także w innych przestrzeniach: rodzinie (rodzice – dziecko) czy firmach (zarządzający – pracownicy).

Po pierwsze nagrody dewaluują zadanie. W szkole jest to szczególnie widoczne. Uczniowie walczący o dobre oceny zazwyczaj tracą zainteresowanie tym, czego się uczą. Robią to, by uzyskać zewnętrzne wzmocnienie. Staje się dla nich celem samym w sobie. 

Nagrody psują radość z poznawania, przekształcając dobrą zabawę w obowiązek. Na dalszy plan schodzi pasja, pragnienie odkrywania, eksploracji, rozwoju, chęć doskonalenia się. Dzieci skupione na cenzurkach tracą wrodzoną ciekawość świata. Badania wskazują, że jeśli zadanie poddawane jest ocenie, uczniowie mniej cieszą się z jego wykonania i rzadziej chcą do niego wracać w wolnym czasie. 

Po drugie działanie zorientowane na nagrody ogranicza refleksyjność. Prowadzi do płytkiego i powierzchownego myślenia. Uczniowie motywowani w ten sposób stają się mniej kreatywni. Trudniej przychodzi im rozwiązywać złożone problemy. Zaczynają unikać ambitnych działań. Odrzucają niestandardowe skojarzenia i interpretacje.  Nie ryzykują. Szukają prostych rozwiązań, gwarantujących powodzenie w zuniformizowanej przestrzeni szkoły.

„Dzieci, pisze Alfie Kohn, które są wystarczająco sprytne, przechodzą testy, dostają najwyższą ocenę i zadowalają rodziców. Ale czy pamiętają, czego się je uczy? Czy przejawiają inwencję twórczą? Czy zadają nauczycielowi wnikliwe pytania i myślą krytycznie o treści lektur? Czy dostrzegają związki między różnymi ideami i patrzą na temat pod różnym kątem? Czasami, być może, ale badania mówią, że dzieje się to rzadziej, jeśli dzieciom zależy przede wszystkim na uzyskaniu imponującego świadectwa”.

Po trzecie orientacja na nagrody skłania do poszukiwań dróg na skróty. Uczniowie bardzo szybko zaczynają przeliczać wysiłek na stopnie. Wybierają najłatwiejsze zadania i rozwiązują je przy minimalnym zaangażowaniu. Robią tyle, ile wymaga nauczyciel. Prowadzi do działań wątpliwych etycznie. Niejednokrotnie młodzi ludzie uciekają się do kombinowania, manipulowania czy oszukiwania (typowym przykładem jest szkolne ściąganie).

Uczniowie poddani presji nagród, zauważa wspomniany już Alfie Kohn, będą czytać krótsze książki i pisać wypracowania na popularne tematy, bo mniej się napracują i łatwiej zarobią dobrą ocenę. To nie znaczy, że brak im motywacji lub że są leniwe. Są po prostu racjonalne. W ten sposób odpowiadają na postawę dorosłych, którzy stawiając im za cele dobre oceny, jednocześnie sygnalizują że sukces liczy się bardziej niż wiedza.

Po czwarte nagrody wzmagają rywalizację. Uczniowie skupieni na nagrodach nieustannie porównują swoje wyniki z osiągnięciami innych. Uczenie zaczyna przypominać zawody. Takie rozwiązania nie służą współpracy, współdziałaniu, solidarnemu zmaganiu się w trudnościami. Jak wskazują badania, najlepsze wyniki osiągamy, gdy nie musimy konkurować z innymi członkami grupy.

Po piąte nagrody wymagają szczegółowego nadzoru i kontroli. Chodzi o to, by uniknąć niesprawiedliwości, co w praktyce oczywiście nie jest to możliwe (bo każdy subiektywnie ją odbiera). Niezauważenie czegoś, co zasługuje na nagrodę może doprowadzić do toksycznej atmosfery w grupie (klasie). 

Kiedy uczeń skupiony jest na zdobywaniu nagród, jego wyniki pogarszają się w momencie, gdy jej nie dostaje. Innymi słowy – system oparty na nagrodach demotywuje tych, którzy (mimo starań) ich nie otrzymują. Aby zapobiec takiej sytuacji dysponenci wzmocnień opracowują coraz bardziej szczegółowe procedury nagradzania. Taka sytuacja prowadzi do biurokratyzacji i standaryzacji, która zabija spontaniczność i radość z uczenia się.

***
Podsumowując, wiele analiz prowadzonych w ostatnim pięćdziesięcioleciu wyraźnie pokazuje, że nagrody działają jedynie w krótkiej perspektywie. Na dłuższą metę się nie sprawdzają. Wykorzystywanie ich do stymulacji (czy to dorosłych czy dzieci) jest przeciwskuteczne. 

Nie ulega już dzisiaj wątpliwości, że ludzie najbardziej efektywnie działają wówczas, kiedy u podłoża ich działań leży motywacja wewnętrzna, osadzona na chęci doskonalenia się, potrzebie autonomicznego działania oraz pragnieniu robienia rzeczy przydatnych dla innych. Czas wykorzystać tę wiedzę w praktyce i zerwać z archaicznym modelem sterowania za pomocą kija i marchewki. 



Tomasz Tokarz

Kary



Mamy mocną tendencję do stosowania kar. Traktujemy je jako ważne narzędzie procesu wychowawczego. Najczęściej używamy ich w nadziei, że "czegoś nauczą nasze dzieci". Że za ich pomocą uda nam się zmienić ich zachowanie. Że jeśli odpowiednio wystymulujemy ich postawy, będą w przyszłości postępowały w określony sposób. 

I kary rzeczywiście uczą pewnych zachowań. Istotnie mają wpływ na dziecko. Niekoniecznie jednak taki, jaki byśmy chcieli.

Po pierwsze: kary uczą, że silniejszy ma zawsze rację. Że może narzucić słabszemu swą wolę. Arbitralnie decydować o innych. Rozstrzygać, jak powinni postępować. Wymusić na nich pewne działania. Wystarczy posiadać atrybuty władzy. Kary uczą wykorzystywania swojej przewagi. 

„Z kar dziecko, pisze Alfie Kohn, uczy się jednego: kiedy najważniejsze osoby w jego życiu, na których powinien się wzorować, maja problemy, starają się je rozwiązać za pomocą siły, unieszczęśliwiając inne osoby i zmuszając je do kapitulacji”.

Po drugie: kary uczą kłamstwa i manipulacji. Ukarane dziecko zazwyczaj nie rozważa tego, co zrobiło i dlaczego to zrobiło. Przede wszystkim zastanawia się, jak w przyszłości uniknąć przykrych konsekwencji. Skupia się na tym, jak następnym razem nie zostać przyłapanym. Zaczyna kalkulować ryzyko, analizować zyski i straty, kombinować, opracowywać strategie zatajania. 

Ukarane dziecko w przyszłości będzie raczej skłonne do ukrywania swoich działań (jeśli zaspokajają jakieś jego potrzeby) niż do ich unikania. Będzie uciekało się do kłamstwa, bo zauważy, że chroni ono przed przykrymi skutkami czynów (choć czasem tylko chwilowo, co wpływa jedynie na doskonalenie metod kamuflowania). Dzieci, które nie są karane zazwyczaj nie kłamią. Nie muszą.

Po trzecie: kary uczą egoizmu. Ukarane dziecko ma poczucie krzywdy i niesprawiedliwości. Skupia się na własnym bólu i cierpieniu. Koncentruje się na własnych, partykularnych potrzebach. Karane dzieci rzadko zastanawiają się, jak ich zachowanie wpływa na innych ludzi. 

Jak wskazują, Deci i Ryan (twórcy teorii autodeterminacji) dzieci rodzą się wyposażone w „żyroskop z naturalną samoregulacją”. Nadmierna kontrola, oparta na karach, strachu, represjach, prowadzi do jego zakłócenia. Zaburza wrodzony kompas. Człowiek staje się zależny od zewnętrznych regulatorów, cudzych oczekiwań i żądań. Buntując się przeciw temu, zaczyna postrzegać innych jako zagrożenie dla swego "ja". 


Kary nie zmieniają źródeł niepożądanych zachowań. Nie czynią ludzi bardziej świadomymi konsekwencji swoich poczynań. Jeśli dziecko nie ma wewnętrznego przekonania o szkodliwości podejmowanych działań, kontrola skutkuje tylko na krótką metę. Kiedy znikają strażnicy, dzieci i tak robią swoje. Nawet jeśli robią to w atmosferze strachu przed tym, ze zostaną przyłapane. Jak pokazują badania – wiele dzieci karanych przez rodziców za nieprzestrzeganie niezrozumiałych dla nich reguł, poza domem łamało te zasady jeszcze w poważniejszym stopniu.

W jaki sposób można towarzyszyć dziecku w rozwoju bez uciekania się do kar? Przekonująco pisze o tym Alfie Kohn w rewelacyjnej książce „Wychowanie bez nagród i kar”. Zdecydowanie zachęcam do lektury.

Tomasz Tokarz