poniedziałek, 2 listopada 2015

Relacje w szkole


Często rozmawiam ze studentami o ich doświadczeniach edukacyjnych. Chętnie dzielą i wymieniają się wspomnieniami, postrzeżeniami, refleksjami, opiniami, interpretacjami.

Niezwykle ciekawe są te opowieści o ścieżkach, jakie przemierzali, o sukcesach i niepowodzeniach, o zmaganiach ze sobą i nie zawsze przyjazną rzeczywistością szkolną, o reakcjach obronnych i strategiach przetrwania w systemie, do którego zostali wrzuceni bez ich woli, o próbach zachowania siebie w przestrzeni podporządkowanej dogmatowi uniformizacji.

Z tych historii wyłaniają się różne obrazy. Jednym z najbardziej widocznych jest wizerunek szkoły jako miejsca zimnego i obcego, opartego na wyraźnym dystansie między nauczycielami i uczniami. Nie zawsze jest to wyrażane wprost, niejednokrotnie wyłania się aluzyjnie (czasem brakuje odpowiedniego języka do wyartykułowania tych obserwacji), ale z opowieści przebija się rozczarowanie brakiem zrozumienia i akceptacji, zniechęcenie zamknięciem nauczycieli na różnorodność, na niepowtarzalność każdego ucznia. „Po prostu chciałam, by mnie wysłuchał”.

Nauczyciele postrzegani są przez uczniów jak urzędnicy skupieni na swoich obszarach kompetencyjnych (przedmiotach), patrzący na młodych jak na kubły do zapełnienia informacjami.

Uczniom bardzo brakuje autentycznego kontaktu z nauczycielem. Nie chodzi o nadmierne spoufalanie się, o quasi-kumpelstwo. Chodzi o poczucie bycia traktowanym jak człowiek, który ma swoje słabości, lęki i obawy. Chodzi o odczucie szczerego zainteresowania nauczyciela tym, co siedzi w głowie i sercu ucznia. O przekonanie, że naprawdę zależy mu na dobru podopiecznych bardziej niż na przeszczepianiu wiedzy. 

Młodzi tęsknią za zwykłymi/niezwykłymi rozmowami, w których obie strony pokazałyby kawałek siebie. Potrzebują wsparcia na drodze do dojrzałości, pełnej niepewności, obaw i nieuchronnych zagubień. Podstawą dobrej edukacji jest przecież kontakt z drugim człowiekiem, autentyczne zetknięcie się z nim, spotkanie dające możliwość porozmawiania, odkrycia go, poznania jego świata.

Najistotniejszą cechą nauczyciela wydaje się po prostu otwartość na uczniów, szczere zaciekawienie nimi, umiejętność słuchania i usłyszenia ich historii. Powinien mieć także w sobie gotowość uczenia się od nich i wzbogacania przez interakcje, w jakie z nimi wchodzi. To buduje zaufanie, inspiruje, daje impuls do działania.

Jeśli nauczyciel i uczniowie lubią i szanują się wzajemnie, są zainteresowani sobą, edukacja będzie przebiegać sprawnie, stanie się źródłem radości i spełnienia, fundamentem rzeczywistego rozwoju, lepszego rozumienia siebie i świata.

Dydaktyka jest niezwykle ważna. Warto wzbogacać młodych sensowną wiedzą, otwierać ich głowy na przekazy kulturowe, wprowadzać do świata słów i liczb. 

Jednak najważniejszym darem, jakim możemy dać uczniom jest autentyczna sympatia i szacunek. Poczucie, że jesteśmy z nimi. Po ich stronie. Podstawą sensownej pracy nauczycielskiej jest udzielenie młodym ludziom wsparcia w procesie rozwoju osobowego, budowania poczucia własnej wartości, kształtowania szacunku do siebie i innych.  

Szkoła nie powinna być utożsamiana z pasem transmisyjnym, przenoszącym zasoby z punktu A (głowy nauczyciela) do punktu B (zeszytu ucznia) lecz z przestrzenią dialogu, dyskusji, wspólnego poszukiwania rozwiązań, dwustronnego oddziaływania. To miejsce wymiany przeżyć, informacji, opinii, refleksji, interpretacji. Szkoła powinna być czymś więcej niż (mniej lub bardziej efektywną) fabryką absolwentów.

Oczywiście w tym procesie wymiany nauczyciel ma większą wiedzę i doświadczenie, ale posiadanie takiej przewagi nie czyni go nieomylnym autorytetem, dominatorem procesu uczenia się. Jest tylko (lub aż) współtwórcą przestrzeni sprzyjającej rozwojowi. Uczniów i jego samego.

Tomasz Tokarz

niedziela, 1 listopada 2015

O nagrodach




W poprzednim artykule wskazałem na zagrożenia, jakie wiążą się ze stosowaniem kar. Ich destrukcyjne skutki łatwiej nam zrozumieć. Trudniej dostrzec negatywne konsekwencje używania nagród. Tymczasem należą one do tej samej grupy zewnętrznych motywatorów, służących do odgórnego sterowania naszymi zachowaniami. Podobnie jak kary pozbawiają nas poczucia sprawstwa. Służą wymuszaniu określonych zachowań. Kary wymierzane są za brak posłuszeństwa – nagrody przydzielane są za jego obecność.

W tym tekście nie będę jednak wchodzić w aspekty etyczne stosowania nagród. To temat na osobny artykuł. W tym miejscu chcę przede wszystkim zwrócić uwagę na nieefektywność nagród. Postaram się to ukazać na przykładzie szkoły. Oczywiście podobne mechanizmy zachodzą także w innych przestrzeniach: rodzinie (rodzice – dziecko) czy firmach (zarządzający – pracownicy).

Po pierwsze nagrody dewaluują zadanie. W szkole jest to szczególnie widoczne. Uczniowie walczący o dobre oceny zazwyczaj tracą zainteresowanie tym, czego się uczą. Robią to, by uzyskać zewnętrzne wzmocnienie. Staje się dla nich celem samym w sobie. 

Nagrody psują radość z poznawania, przekształcając dobrą zabawę w obowiązek. Na dalszy plan schodzi pasja, pragnienie odkrywania, eksploracji, rozwoju, chęć doskonalenia się. Dzieci skupione na cenzurkach tracą wrodzoną ciekawość świata. Badania wskazują, że jeśli zadanie poddawane jest ocenie, uczniowie mniej cieszą się z jego wykonania i rzadziej chcą do niego wracać w wolnym czasie. 

Po drugie działanie zorientowane na nagrody ogranicza refleksyjność. Prowadzi do płytkiego i powierzchownego myślenia. Uczniowie motywowani w ten sposób stają się mniej kreatywni. Trudniej przychodzi im rozwiązywać złożone problemy. Zaczynają unikać ambitnych działań. Odrzucają niestandardowe skojarzenia i interpretacje.  Nie ryzykują. Szukają prostych rozwiązań, gwarantujących powodzenie w zuniformizowanej przestrzeni szkoły.

„Dzieci, pisze Alfie Kohn, które są wystarczająco sprytne, przechodzą testy, dostają najwyższą ocenę i zadowalają rodziców. Ale czy pamiętają, czego się je uczy? Czy przejawiają inwencję twórczą? Czy zadają nauczycielowi wnikliwe pytania i myślą krytycznie o treści lektur? Czy dostrzegają związki między różnymi ideami i patrzą na temat pod różnym kątem? Czasami, być może, ale badania mówią, że dzieje się to rzadziej, jeśli dzieciom zależy przede wszystkim na uzyskaniu imponującego świadectwa”.

Po trzecie orientacja na nagrody skłania do poszukiwań dróg na skróty. Uczniowie bardzo szybko zaczynają przeliczać wysiłek na stopnie. Wybierają najłatwiejsze zadania i rozwiązują je przy minimalnym zaangażowaniu. Robią tyle, ile wymaga nauczyciel. Prowadzi do działań wątpliwych etycznie. Niejednokrotnie młodzi ludzie uciekają się do kombinowania, manipulowania czy oszukiwania (typowym przykładem jest szkolne ściąganie).

Uczniowie poddani presji nagród, zauważa wspomniany już Alfie Kohn, będą czytać krótsze książki i pisać wypracowania na popularne tematy, bo mniej się napracują i łatwiej zarobią dobrą ocenę. To nie znaczy, że brak im motywacji lub że są leniwe. Są po prostu racjonalne. W ten sposób odpowiadają na postawę dorosłych, którzy stawiając im za cele dobre oceny, jednocześnie sygnalizują że sukces liczy się bardziej niż wiedza.

Po czwarte nagrody wzmagają rywalizację. Uczniowie skupieni na nagrodach nieustannie porównują swoje wyniki z osiągnięciami innych. Uczenie zaczyna przypominać zawody. Takie rozwiązania nie służą współpracy, współdziałaniu, solidarnemu zmaganiu się w trudnościami. Jak wskazują badania, najlepsze wyniki osiągamy, gdy nie musimy konkurować z innymi członkami grupy.

Po piąte nagrody wymagają szczegółowego nadzoru i kontroli. Chodzi o to, by uniknąć niesprawiedliwości, co w praktyce oczywiście nie jest to możliwe (bo każdy subiektywnie ją odbiera). Niezauważenie czegoś, co zasługuje na nagrodę może doprowadzić do toksycznej atmosfery w grupie (klasie). 

Kiedy uczeń skupiony jest na zdobywaniu nagród, jego wyniki pogarszają się w momencie, gdy jej nie dostaje. Innymi słowy – system oparty na nagrodach demotywuje tych, którzy (mimo starań) ich nie otrzymują. Aby zapobiec takiej sytuacji dysponenci wzmocnień opracowują coraz bardziej szczegółowe procedury nagradzania. Taka sytuacja prowadzi do biurokratyzacji i standaryzacji, która zabija spontaniczność i radość z uczenia się.

***
Podsumowując, wiele analiz prowadzonych w ostatnim pięćdziesięcioleciu wyraźnie pokazuje, że nagrody działają jedynie w krótkiej perspektywie. Na dłuższą metę się nie sprawdzają. Wykorzystywanie ich do stymulacji (czy to dorosłych czy dzieci) jest przeciwskuteczne. 

Nie ulega już dzisiaj wątpliwości, że ludzie najbardziej efektywnie działają wówczas, kiedy u podłoża ich działań leży motywacja wewnętrzna, osadzona na chęci doskonalenia się, potrzebie autonomicznego działania oraz pragnieniu robienia rzeczy przydatnych dla innych. Czas wykorzystać tę wiedzę w praktyce i zerwać z archaicznym modelem sterowania za pomocą kija i marchewki. 



Tomasz Tokarz

Kary



Mamy mocną tendencję do stosowania kar. Traktujemy je jako ważne narzędzie procesu wychowawczego. Najczęściej używamy ich w nadziei, że "czegoś nauczą nasze dzieci". Że za ich pomocą uda nam się zmienić ich zachowanie. Że jeśli odpowiednio wystymulujemy ich postawy, będą w przyszłości postępowały w określony sposób. 

I kary rzeczywiście uczą pewnych zachowań. Istotnie mają wpływ na dziecko. Niekoniecznie jednak taki, jaki byśmy chcieli.

Po pierwsze: kary uczą, że silniejszy ma zawsze rację. Że może narzucić słabszemu swą wolę. Arbitralnie decydować o innych. Rozstrzygać, jak powinni postępować. Wymusić na nich pewne działania. Wystarczy posiadać atrybuty władzy. Kary uczą wykorzystywania swojej przewagi. 

„Z kar dziecko, pisze Alfie Kohn, uczy się jednego: kiedy najważniejsze osoby w jego życiu, na których powinien się wzorować, maja problemy, starają się je rozwiązać za pomocą siły, unieszczęśliwiając inne osoby i zmuszając je do kapitulacji”.

Po drugie: kary uczą kłamstwa i manipulacji. Ukarane dziecko zazwyczaj nie rozważa tego, co zrobiło i dlaczego to zrobiło. Przede wszystkim zastanawia się, jak w przyszłości uniknąć przykrych konsekwencji. Skupia się na tym, jak następnym razem nie zostać przyłapanym. Zaczyna kalkulować ryzyko, analizować zyski i straty, kombinować, opracowywać strategie zatajania. 

Ukarane dziecko w przyszłości będzie raczej skłonne do ukrywania swoich działań (jeśli zaspokajają jakieś jego potrzeby) niż do ich unikania. Będzie uciekało się do kłamstwa, bo zauważy, że chroni ono przed przykrymi skutkami czynów (choć czasem tylko chwilowo, co wpływa jedynie na doskonalenie metod kamuflowania). Dzieci, które nie są karane zazwyczaj nie kłamią. Nie muszą.

Po trzecie: kary uczą egoizmu. Ukarane dziecko ma poczucie krzywdy i niesprawiedliwości. Skupia się na własnym bólu i cierpieniu. Koncentruje się na własnych, partykularnych potrzebach. Karane dzieci rzadko zastanawiają się, jak ich zachowanie wpływa na innych ludzi. 

Jak wskazują, Deci i Ryan (twórcy teorii autodeterminacji) dzieci rodzą się wyposażone w „żyroskop z naturalną samoregulacją”. Nadmierna kontrola, oparta na karach, strachu, represjach, prowadzi do jego zakłócenia. Zaburza wrodzony kompas. Człowiek staje się zależny od zewnętrznych regulatorów, cudzych oczekiwań i żądań. Buntując się przeciw temu, zaczyna postrzegać innych jako zagrożenie dla swego "ja". 


Kary nie zmieniają źródeł niepożądanych zachowań. Nie czynią ludzi bardziej świadomymi konsekwencji swoich poczynań. Jeśli dziecko nie ma wewnętrznego przekonania o szkodliwości podejmowanych działań, kontrola skutkuje tylko na krótką metę. Kiedy znikają strażnicy, dzieci i tak robią swoje. Nawet jeśli robią to w atmosferze strachu przed tym, ze zostaną przyłapane. Jak pokazują badania – wiele dzieci karanych przez rodziców za nieprzestrzeganie niezrozumiałych dla nich reguł, poza domem łamało te zasady jeszcze w poważniejszym stopniu.

W jaki sposób można towarzyszyć dziecku w rozwoju bez uciekania się do kar? Przekonująco pisze o tym Alfie Kohn w rewelacyjnej książce „Wychowanie bez nagród i kar”. Zdecydowanie zachęcam do lektury.

Tomasz Tokarz

środa, 28 października 2015

Zarządzanie sobą


Jedną z najważniejszych kompetencji umożliwiającą sprawne funkcjonowanie w dzisiejszym świecie jest umiejętność zarządzania sobą. Oznacza to zdolność do samodzielnego i świadomego decydowania o własnym życiu, autonomicznego kierowania własnym rozwojem, dokonywania wyborów i ponoszenia za nie odpowiedzialności. To także umiejętność rozpoznania ważnych dla nas celów oraz wyznaczania strategii, za pomocą których możemy je realizować. 

Kluczowa dla tej kompetencji jest samosterowność, oparta na motywacji wewnętrznej. Powoduje ona, że działamy nie pod dyktando zewnętrznych nakazów i dyrektyw, ale pod wpływem autentycznego przekonania o istotności podejmowanych przez nas działań, przeświadczenia, że rzeczywiście służą naszemu rozwojowi czy dobru publicznemu. 

Liczne badania nad motywacją (prowadzone m.in. przed Edwarda Deciego) dowodzą, że zewnętrzne stymulowanie, zbudowane na karach i nagrodach, schemacie "kija i marchewki", sprawdza się tylko na krótką metę. W dłuższej perspektywie jest przeciwskuteczne. Osłabia autonomię, niszczy pasje, zabija satysfakcję czerpaną z działania. Trwałe rezultaty przynosi jedynie aktywność mająca źródło w nas samych, dająca nam radość i spełnienie. Przekonująco pisze o tym Daniel Pink w książce "Drive". 

Wzmacnianie samosterowności nie jest jednak możliwe w szkole zbudowanej na modelu hierarchicznym, autorytarnym, dyrektywnym. Nie jest możliwe w otoczeniu nauczycieli postrzegających ucznia jako wykonawcę poleceń, biernego odbiorcę transmitowanych treści. Nie jest możliwe poprzez sterowanie zachowaniami dziecka za pomocą ocen, od których łatwo się uzależnić. Nie jest wreszcie możliwe, kiedy młody człowiek nie rozumie sensu i znaczenia swojej pracy, kiedy nie wie, po co właściwie znalazł się w szkole. 

Gerald Huther w swojej świetnej książce „Kim jesteśmy – a kim moglibyśmy być” pisze: "takie postawy jak uważność, samodyscyplina, niezawodność lub odpowiedzialność nie dadzą się wykształcić metodami treserskimi. (...) Poganiacz osła, razem z dobrze wytresowanym podopiecznym jest modelem przestarzałym w społeczeństwach nowoczesnych. Tutaj nie są potrzebni ludzie funkcjonujący prawie tak dobrze jak maszyny, lecz tacy, którzy potrafią myśleć i współtworzyć, którzy coś wnoszą od siebie, popełniają błędy, aby się na nich uczyć, którzy wspólnie z innymi poszukują nowych rozwiązań, którzy mają ochotę na przekraczanie wraz z innymi własnych granic"

Potrzebujemy szkoły traktującej młodego człowieka jako sternika własnego rozwoju, dającej mu realną przestrzeń do podejmowania decyzji, dotyczących jego samego i wspólnoty, której jest częścią. Szkoły, która nie bazuje na karach i nagrodach (ocenach, pochwałach i naganach), lecz odwołuje się do naturalnych potrzeb człowieka – realizowania siebie, tworzenia czegoś nowego i ważnego, podążania do mistrzostwa w określonej, samodzielnie wybranej sferze. Szkoły, która pozwoli uczniom na swobodne działanie, na eksperymentowanie i popełnianie błędów. Podejmowania decyzji uczymy się bowiem przez podejmowanie decyzji. Nie przez słuchanie poleceń. Wszyscy, zauważa Jesper Juul, chcą mieć odpowiedzialne dzieci, sprawnie radzące sobie w społeczeństwie, ale kompetencji społecznych nie zdobywa się na lekcjach, na których rządzi przymus i posłuszeństwo.

W konsekwencji potrzebujemy szkoły, która stanowiłaby demokratyczną wspólnotę, opartą o zasady: wolnego wyboru (uczniowie samodzielnie, przy wsparciu kompetentnych dorosłych, zarządzają procesem uczenia się, wytyczają własne ścieżki kształcenia, dobierają formy edukacyjnej aktywności dostosowane do ich potrzeb i zainteresowań) oraz samorządności (ważne decyzje dotyczące całej wspólnoty szkolnej podejmowane są wspólnie przez uczniów i nauczycieli, każdy z jej członków ma prawo zabierania głosu). Dopiero tak zorganizowana społeczność umożliwia realizację zarysowanych powyżej celów. Sprzyja wzrastaniu liderów, zdolnych do świadomego kierowania własnym życiem oraz inspirowania innych.

Prawdziwy lider, zauważa Michael Greenberg (absolwent jednej ze szkół demokratycznych), jest w pełni świadomy tego, że życie daje mu całą paletę możliwości i wyborów. Zdaje sobie sprawę z faktu, że aby osiągnąć cele potrzebuje ciężko pracować, ale wie także, że praca i jej rezultaty są bardzo wartościowe. Wie też, że kompromisy, porażki i zmiany planów są częścią bycia liderem, i że nie ma od tego wyjątków. Nauczył się tego zdobywając doświadczenie w szkole, uczestnicząc w zebraniach szkolnych, podczas rozmów i godzin spędzonych na doskonaleniu się. Ja zostałem nauczony myśleć jak elita, jak lider. I wszyscy, z którymi chodziłem do szkoły, dostali to samo wykształcenie".


Tomasz Tokarz

OSEA 2015



23-25 października we Wrocławiu odbyło się Ogólnopolskie Spotkanie Edukacji Alternatywnej. Zorganizowane z inicjatywy Marcina Maseraka, zrealizowane całkowicie oddolnie, bez wielkich nakładów finansowych i wsparcia dużych instytucji okazało się niezwykle interesującym wydarzeniem. 

Przez trzy dni przez sale Tratwy i 3 Sektora przewinęło się ponad dwieście osób. Byli wśród nich założyciele i pracownicy alternatywnych placówek, nauczyciele wdrażający innowacje, rodzice, studenci itd. Wszystkich łączyła idea edukacji przyjaznej dziecku.

Dołożyłem tu także moją cegiełkę. Miałem przyjemność otworzyć spotkanie wykładem charakteryzującym zjawisko edukacji alternatywnej. Prowadziłem także dyskusję panelową na temat perspektyw i wyzwań stojących przed edukacją alternatywną.

Było refleksyjnie i wzruszająco. Uczestnicy chętnie dzielili się przeżyciami, tymi radosnymi i tymi trudnymi, pomysłami, wizjami, interpretacjami. Owocem są projekty współpracy, zalążki wspólnych działań, inicjatywy na rzecz budowy przestrzeni do wymiany wiedzy i doświadczeń.

Pierwszym i bezspośrednim efektem spotkania jest stworzenia fanpage'a, gdzie pojawiać się informacje dotyczące kolejnych spotkań, a także materiały ze zjazdu we Wrocławiu oraz inne wiadomości dotyczące tematycznie edukacji alternatywnej, w tym i te dotyczące współpracy i zrzeszania się jej środowiska. 

Ogromnie dziękuję organizatorom za ogromną pracę. Prelegentom za moc inspiracji i propozycji konkretnych rozwiązań. Uczestnikom za obecność, uważną, aktywną, twórczą. Wszystkim za stworzenie fantastycznej atmosfery, dającej wiele energii do dalszych działań.

"Podniosę lampę, zobaczę - a może 
Ktoś jeszcze obok czuwa choć go nie widzimy 
Może ten blask mu usta zamknięte otworzy 
I powie: Obok nas czuwają inni.

Zaszeptaj. Niech odszepcą. Krzyknij. Niech odkrzykną. 
Popatrzmy dobrze w tę noc trzaskającą 
Podnieśmy płomyk niech wszyscy przeliczą 
Ilu nas jest..." (Ernest Bryll)

Tomasz Tokarz

Szkoła jako wspólnota


Cenię szkołę. Trudno mi wyobrazić sobie bez niej proces edukacji. Jednak postrzegam ją inaczej niż opisywana jest w oficjalnych narracjach. Odmiennie niż jej obraz funkcjonujący w potocznym wyobrażeniu. 

Dla mnie szkoła to przede wszystkim samoucząca się społeczność. To wspólnota, która zawiązuje się, by umożliwić swoim członkom pełniejszy rozwój. To miejsce, gdzie ludzie (w różnym wieku, z różnymi zasobami, pochodzący z różnych środowisk i kultur) spotykają się, by wspierać się w uczeniu, by razem zdobywać wiedzę, swobodnie dyskutować, spierać się, wymieniać doświadczeniami, opiniami, wartościami, interpretacjami rzeczywistości. 

Szkoła, jakiej w moim przekonaniu potrzebujemy, to społeczna przestrzeń służąca lepszemu zrozumieniu samego siebie i otaczającego świata, a przez to dająca fundament pod samodzielne, twórcze działanie oraz budowanie przyjaznych relacji z innymi ludźmi, opartych na zaufaniu, empatii, solidarności. 

Niezwykle bliskie są mi słowa Piotra Laskowskiego ("Szkoła pięknych umysłów"): "
Musimy pomyśleć szkołę-wspólnotę, autonomiczną społeczność, która beztrosko i bezinteresownie spotyka się, by czytać, myśleć, dociekać, jaki jest świat. Szkołę, w której każdy i każda jest u siebie i zyskuje moc, współdecydując o jej kształcie, nawiązując przyjacielskie relacje, doświadczając troski i życzliwości. (...) tylko w takich szkołach nauczyciele, nauczycielki, uczniowie i uczennice będą chcieli stawać się lepsi, bardziej zaangażowani, mniej sfrustrowani". 

Stworzenie takiej szkoły wymaga niewątpliwie dużo odwagi. Przede wszystkim odwagi do zerwania ze schematami istniejącymi w naszych głowach. Odważmy się zatem być mądrymi. Sapere aude!


Tomasz Tokarz

piątek, 23 października 2015

Ludzie tworzą miejsca


W szkole spędzamy kilkanaście tysięcy godzin. Jednak po jej ukończeniu rzadko pamiętamy, o czym mówili do nas nauczyciele, czego konkretnie nas uczyli, jakie treści przekazywali. 

Pamiętamy natomiast jakimi byli ludźmi, jakie mieli atuty i słabości, jak się do nas odnosili, jak się z nami komunikowali. Pamiętamy emocje, jakie w nas wywoływali. Nie ma nic ważniejszego w szkole niż relacje...

To co podpowiada nam zdrowy rozsądek, znajduje potwierdzenie w badaniach (m.in. dotyczących neuronów lustrzanych). Uczymy się przede wszystkim przez obserwowanie i naśladowanie innych. Podpatrujemy jak działają, jakie decyzje podejmują, jak radzą sobie z trudnościami, jak reagują na stresy, jak rozwiązują konflikty.

Podążamy za osobami, którym ufamy, które lubimy i szanujemy, które postrzegamy za rozsądne i kompetentne w swojej dziedzinie. Zarażają pasjami, zainteresowaniami, aktywnościami, jakie prowadzą.

Człowiek nie może być tu zastąpiony przez maszynę czy program. Jak pisze Joachim Bauer: „Komórki lustrzane obserwatora odmawiają jakiejkolwiek aktywności – co wykazano w eksperymentach – kiedy obserwowane działanie nie jest wykonywane przez żywą jednostkę, lecz urządzenie czy robota”.

Dlatego tak kluczowa jest rola nauczyciela. Młodzi ludzie potrzebują przede wszystkim obecności mądrych i autentycznych dorosłych, słuchających i słyszących, inspirujących i wspierających. Dużo bardziej niż nowoczesnych programów nauczania i różnego rodzaju magicznych narzędzi.

W sumie nie ma większego znaczenia, czy to placówka publiczna czy niepubliczna, czy są w niej ławki, dzwonki, tablice multimedialne. Fundamentem dobrej szkoły są ludzie. 

Ludzie tworzą miejsca a miejsca tworzą ludzi...

Tomasz Tokarz